Giá trị tư tưởng Kinh Hoa Nghiêm trong Mộc bản Vĩnh Nghiêm và tinh thần thiền phái Trúc Lâm
Giá trị tư tưởng Kinh Hoa Nghiêm trong mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và tinh thần thiền phái Trúc Lâm
Liên Thanh
Theo phán giáo của Thiên Thai Trí Giả đại sư, sau khi thành đạo, Đức Phật đã thuyết Kinh Hoa Nghiêm trong hai mươi mốt ngày trước khi đến Lộc Uyển độ năm anh em Kiều Trần Như để chuyển pháp luân. Tại Việt Nam, Phật hoàng Trần Nhân Tông và các đời chư tổ thiền phái Trúc Lâm đã tổ chức khắc in mộc bản nhằm lưu truyền hậu thế tinh hoa điển tịch Phật giáo, lưu thông vô tận “giáo lý tâm tông nhiệm màu của Đức Phật Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni”. Hiện nay, kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang) vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn bộ Đại phương quảng Phật Hoa Nghiêm kinh Sớ, Sao hội bản — minh chứng cho bộ kinh đại thừa vĩ đại đang được bảo tồn tại đây.
1: Vị thế “Vua các kinh” và nền tảng thiền học Trúc Lâm
Trong kho tàng mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, Kinh Hoa Nghiêm (tên đầy đủ là Đại phương quảng Phật Hoa Nghiêm kinh Sớ, Sao hội bản) được tôn là “Vua của các kinh” với địa vị tôn nghiêm và tư tưởng thâm sâu, đại biểu cho đỉnh cao của Viên giáo trong Đại thừa. Kinh diễn đạt cảnh giới thâm sâu nhất về nhân sinh và vũ trụ được Phật thuyết giảng ngay sau khi thành đạo, vượt lên trên các giáo pháp Tiểu thừa và phương tiện quyền xảo để trực hiển thực tướng vũ trụ. Việc bộ ván khắc kinh này hiện diện tại chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang) chính là y cứ xác thực cho thấy Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng chư Tổ Trúc Lâm tiền bối đã dựa trên nền tảng tư tưởng này để kiến tạo nên dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử. Nếu giới nghiên cứu Phật giáo thế giới xem Kinh Hoa Nghiêm là cảnh giới tự thọ dụng của Đức Phật trong định sau khi thành đạo dưới cội Bồ-đề — nơi chỉ có các vị Pháp thân đại sĩ (Đẳng giác, Diệu giác) mới hoàn toàn khế nhập — thì sự hiện diện của bộ mộc bản này tại Việt Nam cho thấy con đường giải thoát trở về chân tâm của vua Trần Nhân Tông chính là tiến trình khế nhập và thể hội tư tưởng Hoa Nghiêm.
2: Tinh thần “Cư trần lạc đạo”, “Lý sự vô ngại” và “Tâm – Phật – chúng sinh vô sai biệt”
Công trình khắc in và bảo tồn mộc bản Kinh Hoa Nghiêm của chư tổ Vĩnh Nghiêm là hành trình nối tiếp ngọn đèn Phật tuệ, thắp sáng từ bi để dẫn dắt hậu thế có pháp nương tựa, sống giữa cuộc đời mà vẫn nhận diện vạn pháp trong mối quan hệ “tương duyên tương sinh, tương tức tương nhập”. Cảnh giới “Đế Thùy võng” (lưới Đế Thích) trong kinh — nơi một hạt bụi chứa đựng mười phương thế giới và mười phương thế giới không rời một hạt bụi đã thể hiện nhãn quan thời gian, không gian dung hợp cùng sinh quan vĩ mô hiện đại.
Tinh thần “Cư trần lạc đạo và tùy duyên” của Đức Điều Ngự Giác Hoàng mang đậm triết học “Lý sự vô ngại” và “Sự sự vô ngại” của Kinh Hoa Nghiêm. Mối quan hệ giữa “Lý” (chân như thực tướng) và “Sự” (vạn vật sai biệt) không dừng lại ở sự dung hợp, mà tiến đến cảnh giới tối cao khi vạn vật hỗ tương nhiếp thọ, không chút chướng ngại. Điều này hoàn toàn tương ứng với quan điểm bình đẳng “Tâm, Phật, chúng sinh ba trong một không khác biệt” trong câu kệ: “Nhược nhân dục thức Phật cảnh giới, đương tịnh kỳ ý nghinh như lai… Ưng quán pháp giới tính, nhất thiết duy tâm tạo”.
Câu kệ này khẳng định: để hiểu cảnh giới Phật, người tu không cần tìm kiếm bên ngoài mà phải quay về tịnh hóa tâm ý mình. Mọi hiện tượng tự nhiên và xã hội suy cho cùng đều là sự vận động và biến hiện của tâm thức. Khi tâm thanh tịnh và thấu triệt nguyên lý “nhất thiết duy tâm tạo”, hành giả lập tức khế nhập Phật giới, nhận ra tất cả chúng sinh đều sẵn có trí tuệ đức tướng Như Lai, từ đó khích lệ mạnh mẽ lòng tự tin và tâm bồ-đề.
3: Bi trí song vận (Văn Thù – Phổ Hiền) và Hành trình bảo tồn giá trị
Tinh thần “Cư trần lạc đạo” cũng chính là mẫu mực tu hành bi trí song vận của Bồ tát Văn Thù và Bồ tát Phổ Hiền. Theo nguồn mạch tư tưởng kinh, đại trí của Văn Thù đại diện cho lý tính và trí tuệ căn bản, còn đại hạnh của Phổ Hiền đại diện cho hạnh nguyện và thực tiễn vô biên; hai đức tính ấy chính là đôi cánh phước đức và trí tuệ của người hành trì theo Kinh Hoa Nghiêm và thiền phái Trúc Lâm. Việc các đời Tổ sư Trúc Lâm tiếp nối bảo tồn kinh tạng chính là hành trình vượt không gian, thời gian để đưa lý tưởng triết học Hoa Nghiêm dung nhập vào đời sống thực tại qua việc quảng tu cúng dường, lợi lạc cộng đồng và muôn loài, tức là thực hành “Hoa Nghiêm viên đốn chỉ quán” cùng “Phổ Hiền thập đại nguyện vương”.
4: Giá trị và thông điệp cốt lõi
Hành trình bảo tồn và phát huy giá trị Kinh Hoa Nghiêm trong đời sống lịch sử, ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam không chỉ là giữ gìn một bộ kinh điển, mà còn trân quý một “bách khoa toàn thư” dung hợp giữa triết học đỉnh cao, vũ trụ học và thực tiễn tâm linh mang đậm bản sắc Việt. Dùng sự trang nghiêm vô tận của thế giới Hoa Tạng để khơi gợi hướng vọng giác ngộ, bộ kinh xứng đáng là đỉnh cao tư tưởng của Đại thừa Phật giáo. Cốt lõi tinh hoa ấy tựa như viên ngọc quý; nếu không thấu nhận giá trị của Kinh Hoa Nghiêm, chúng ta sẽ tự đánh mất cơ hội mở cánh cửa trở về với chân tâm thanh tịnh của chính mình.
