Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông: Bước Chân Tự Tại Giữa Cõi Trần Ai

Tản mạn từ một vế câu đối: Bước chân tự tại giữa cõi trần ai

     1: Thích Thanh Vịnh

覺 giác 皇hoàng處xứ王vương 位vị 離li 金kim 座tòa 登đăng安Yên子Tử教giáo僧tăng徒đồ. 處xứ : (động từ) ngồi trên,  giữ 離li: rời khỏi 金kim 座tòa: ngai vàng, ghế vàng 登đăng: (động từ) lên, 教giáo: dạy 僧tăng徒đồ : chúng tăng (Đoàn thể những người xuất gia tu theo Phật – từ bốn người trở lên). Dịch sát chữ : Đức Giác Hoàng (Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông) đang ở trên ngôi vua đã rời ngai vàng lên núi Yên Tử tu hành và giáo hóa Tăng chúng. Dịch thoát ý: Đang ở trên ngôi báu vạn trượng, Đức Giác Hoàng – Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đã dứt bỏ cõi trần ai, tự nguyện rời bỏ ngai vàng để lên đỉnh Yên Tử thâm nghiêm tìm đường giác ngộ, tu hành và mở mang giáo pháp, dìu dắt Tăng chúng trên con đường tỉnh thức.

覺皇處王位離金座登安子教僧徒

Giác Hoàng xứ vương vị, li kim tòa, đăng Yên Tử, giáo tăng đồ.

Mỗi lần ngắm nhìn câu đối ngắn ngủi ấy, lòng người lữ khách bỗng chốc lắng lại như mặt hồ thu phẳng lặng. Chỉ vỏn vẹn vài chữ Hán, nhưng câu đối đã phác họa trọn vẹn bước ngoặt vĩ đại và khí phách hiếm có trong lịch sử nhân loại: Đức Giác Hoàng – Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông, một vị vua đang ngự trị trên đỉnh cao tối thượng của quyền lực, đã dứt khoát buông bỏ ngai vàng để tìm về chốn non thiêng Yên Tử, hóa thân thành bậc minh sư dìu dắt muôn vạn chúng sinh.

Từ đỉnh cao vạn trượng đến cõi non thiêng

“Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông ngàn thủa vững âu vàng”

Lịch sử từng ghi nhận vị hoàng đế kiệt xuất ấy. Ngài từng hai lần lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh tan bóng mây xâm lược của đế chế Nguyên Mông hùng mạnh, đem lại thái bình cho trăm họ. Thế nhưng, khi giang sơn đã vững chãi, khi triều đại đang bước vào thời kỳ thịnh trị dưới bàn tay dìu dắt của vua mới Trần Anh Tông, ngài không chọn cách níu giữ hào quang thế tục.

Giữa lúc quyền lực ở đỉnh cao, ngài nhìn thấu cõi trần ai chỉ là chốn mây khói phỉnh lừa. Hai chữ “li kim tọa” (rời bỏ ngai vàng) nhẹ tựa lông hồng, nhưng để làm được điều đó cần một bản lĩnh uy dũng dường nào! Đó không phải là sự trốn chạy, mà là sự vượt thoát lên chính mình một cách vĩ đại để tìm về nguồn mạch giác ngộ đích thực trong tâm hồn.

Bước chân “Cư trần lạc đạo”

Khi bóng áo hoàng bào lùi lại phía sau, cũng là lúc bóng cà sa của Hương Vân Đại Đầu Đà hiện lên trên đỉnh Yên Tử sương mờ. Ngài không chọn nơi thâm sơn cùng cốc để tiêu dao tự tại cho riêng mình, mà mang tâm nguyện lớn lao là hóa độ nhân gian.

Về mặt lý luận, pháp hiệu ấy mang cả một chiều sâu lịch sử: Đầu đà là lối tu hạnh khổ hạnh nguyên thủy mà Đức Phật Bổn Sư từng hành trì, còn Hương Vân lại gợi mở về cội nguồn Phật giáo Việt Nam thuở mới du nhập – nơi gắn liền với trung tâm Phật giáo Luy Lâu – chùa Dâu, vùng đất lưu dấu ấn truyền bá Đại Thừa của ngài Long Thọ (với sự hoán vị đồng âm kỳ thú giữa “Dung Thụ” và cây Dâu). Hơn thế, hình ảnh mây mưa, sấm chớp từ bài kệ Tứ Pháp tại vùng đất này chính là ẩn dụ cho ân đức chư Phật hòa quyện cùng tín ngưỡng bản địa, tôn vinh mối thâm tình tôn kính giữa con người với tự nhiên.

Kế thừa mạch nguồn từ các dòng thiền xưa (Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường) trên nền tảng bản sắc dân tộc ấy, Ngài bước lên Yên Tử để khai mở Thiền phái Trúc Lâm – dòng thiền thuần Việt mang tinh thần độc lập, tự chủ. Ngài dạy rằng Phật không ở đâu xa mà hiện hữu ngay trong tâm hồn mỗi người (“Phật tại tâm”). Sống giữa nền văn minh lúa nước, mang theo tinh thần “Cư trần lạc đạo” – gánh vác việc nước việc nhà mà lòng vẫn thõng tay vào chợ, vui với đạo lý – Phật hoàng đã kết tinh ngọn lửa từ bi và trí tuệ bản địa thành điểm tựa tinh thần vững chắc cho muôn đời sau.

Lời kết

Ngẫm nghĩ và đọc đi đọc lại câu đối ấy, ta không chỉ thấy một bậc chân tu đắc đạo, mà còn cảm nhận sâu sắc một nhân cách lớn đã hòa quyện trọn vẹn giữa đạo pháp và dân tộc. Ngai vàng rồi cũng sẽ phai mờ theo tuế nguyệt, nhưng dấu chân của Đức Giác Hoàng trên đỉnh Yên Tử và ánh sáng từ ngọn đèn truyền đăng của Ngài vẫn mãi tỏa sáng trong tâm thức người Việt qua bao thế hệ.