Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và sự định hình bản sắc Phật giáo thời Trần
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và sự định hình bản sắc Phật giáo thời Trần
Thích Thanh Vịnh
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm – Di sản tư liệu thế giới được UNESCO công nhận – chính là sợi dây liên kết vô giá giữa “di sản văn bản” và hành trình “định hình bản sắc Phật giáo” Đại Việt thời Trần. Thông qua hệ thống khắc bản kinh sách chữ Hán và chữ Nôm, khối mộc bản này phản ánh rõ nét tinh thần nhập thế, tự chủ và dung hợp văn hóa độc đáo của thời đại nhà Trần – một nền Phật giáo gắn kết chặt chẽ với vận mệnh quốc gia, dung hợp uyển chuyển giữa Thiền tông, Nho giáo và tín ngưỡng bản địa.
Tọa lạc tại Bắc Giang, chùa Vĩnh Nghiêm (được mệnh danh là “chốn tổ vĩnh hằng” của Thiền phái Trúc Lâm) giữ vị thế đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Nơi đây lưu giữ kho tàng mộc bản quý giá từ thời Trần và Lê, được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương.
Khối mộc bản gồm hàng nghìn ván khắc chữ Hán và chữ Nôm bằng gỗ thị, tiêu biểu là bộ kinh Đại phương quảng Phật Hoa Nghiêm kinh Sớ Sao Hội Bổn. Đây không chỉ là những bản in kinh điển phục vụ việc tu học và truyền bá giáo lý, mà còn là minh chứng đỉnh cao cho kỹ thuật thủ công cổ truyền. Hệ thống văn tự này phản ánh rõ nét tinh thần tự chủ văn hóa, tư tưởng nhập thế và sự dung hợp uyển chuyển giữa Phật giáo với bản sắc dân tộc Đại Việt thời Trần.
- Bối cảnh lịch sử và không gian tâm linh – tự viện
Lịch sử văn hóa Đại Việt thế kỷ XIII phản ánh sự giao thoa sâu sắc giữa các luồng tư tưởng lớn. Phật giáo đã thâm nhập và bén rễ bền chặt vào đời sống nhân dân. Đỉnh cao rực rỡ của tiến trình này là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Sự kiện này gắn liền với những chuyển biến mang tính bước ngoặt của vương triều Trần.
Sự hưng thịnh của Phật giáo gắn chặt với nền tảng chính trị và quân sự vững chắc. Những thắng lợi oanh liệt trong kháng chiến chống quân Nguyên – Mông đã củng cố độc lập dân tộc. Qua đó, ý thức tự chủ của quốc gia được hun đúc mạnh mẽ.
Việc Phật hoàng Trần Nhân Tông nhường ngôi để tu tập là một quyết định lịch sử. Hành động này không mâu thuẫn với trách nhiệm xã hội. Ngược lại, đó là sự hiện thực hóa tinh thần “hộ quốc an dân” ở tầm cao mới. Đạo pháp trở thành trụ cột tinh thần cho cả vương triều lẫn quốc gia.
Sự thịnh vượng về kinh tế đã tạo ra cơ sở vật chất quan trọng. Hệ thống tự viện quy mô lớn được xây dựng, thúc đẩy công tác ấn tống kinh điển. Các sơn môn được thống nhất trên tinh thần lục hòa.
Non thiêng Yên Tử trở thành không gian tu tập lý tưởng. Những danh lam thắng tích như chùa Hoa Yên, Vĩnh Nghiêm, Quỳnh Lâm hay Côn Sơn là hiện thân sinh động cho mạch nguồn đó. Sự kết hợp hài hòa với tín ngưỡng thờ Mẫu và hệ thống Tứ Pháp đã tạo nên bản sắc độc đáo. Di sản này được minh chứng hùng hồn qua các di tích khảo cổ và hệ thống mộc bản chữ Nôm quý giá.
- Dấu ấn ba thế hệ tổ sư và sự định hình bản sắc Trúc Lâm
Việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng không nên chỉ nhìn ba thế hệ tổ sư như một phả hệ tôn giáo đơn thuần. Cách tiếp cận này dễ làm mờ đi tính chiến lược trong việc kiến tạo một nền Phật giáo độc lập. Thực tế, sự định hình bản sắc Trúc Lâm là một quá trình lịch sử có tính hệ thống. Quá trình này bao gồm ba giai đoạn rõ ràng: khởi xướng tư tưởng, kiện toàn tổ chức và nâng tầm tư tưởng thiền học.
Sức sống của Thiền phái Trúc Lâm đến từ sự kế thừa và bổ sung hoàn hảo của ba vị tổ sư. Đệ nhất Tổ Trần Nhân Tông đặt nền móng tư tưởng cốt lõi với phương châm “cư trần lạc đạo”. Ngài gắn kết Phật giáo với vận mệnh dân tộc và xây dựng hệ thống “Trần Nhân Tông học” đầy tự chủ.
Tiếp nối mạch nguồn đó, Đệ Nhị Tổ Pháp Loa đóng vai trò kiến trúc sư trưởng. Ngài chú trọng công tác tổ chức giáo hội và thiết lập kỷ cương tăng đồ toàn quốc từ sự kiện chùa Vĩnh Nghiêm năm 1313. Ngài cũng trực tiếp triển khai việc khắc in mộc bản Đại tạng kinh để chuẩn hóa giáo luật.
Hoàn thiện cấu trúc này là Đệ Tam Tổ Huyền Quang, một bậc trí tuệ uyên bác. Ngài nâng tầm học thuật bằng cách thiền hóa văn chương qua thơ ca. Nhờ đó, tinh thần an lạc và triết lý Đại thừa được lan tỏa sâu rộng vào đời sống Đại Việt.
III. Kỹ thuật chế tác, giá trị ngôn ngữ và dòng chảy diễn ca
Việc nghiên cứu lịch sử văn hóa đòi hỏi cái nhìn tổng hợp về sự tiếp nối từ di vật vật thể sang các hình thức diễn ca dân gian. Kỹ thuật chế tác mộc bản tại chùa Vĩnh Nghiêm phản ánh đỉnh cao nghệ thuật thủ công cổ truyền. Các nghệ nhân đã tuyển chọn loại gỗ thị có thớ mịn và bền chắc. Họ áp dụng kỹ thuật khắc chữ ngược trên hai mặt ván với độ sâu tiêu chuẩn.
Hệ thống văn tự Hán – Nôm trên các ván khắc không chỉ truyền tải kinh điển Phật giáo. Đó còn là minh chứng sắc bén cho quá trình nội sinh hóa tư tưởng. Nhờ đó, Phật giáo lan tỏa sâu rộng tới tầng lớp nhân dân lao động. Đồng thời, đây là cách khẳng định ý thức tự chủ về văn hóa và ngôn ngữ của người Việt.
Bộ kinh Đại phương quảng Phật Hoa Nghiêm kinh giữ vai trò trung tâm trong kho tàng này. Bộ kinh chiếm hơn 2.800 trên tổng số 3.050 ván khắc. Nội dung chứa đựng triết lý “pháp giới duy tâm” làm tài liệu tu học cốt lõi. Đây cũng là yếu tố then chốt giúp di sản được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương vào năm 2012.
Song song với di sản mộc bản vật thể, hành trình hoằng dương tinh thần Trúc Lâm còn được tiếp nối qua các tư liệu tác phẩm diễn ca lịch sử. Tiêu biểu trong số đó là tác phẩm Thiền tông bản hạnh do thiền sư Chân Nguyên biên soạn vào năm 1704 đến 1705.
Thể loại kể hạnh bắt nguồn từ văn học truyền miệng dân gian kết hợp cùng nghi lễ Phật giáo. Tác phẩm sử dụng thể thơ lục bát uyển chuyển với âm điệu dễ nhớ. Mục đích của hình thức này là tải đạo và hướng con người về sự tri ân, báo ân.
Tác phẩm đã khắc họa thành công hình tượng các vị minh quân kiêm thiền sư triều Trần như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Đây là những bậc vừa có tâm vừa có tầm, song hành giữa việc trị nước hộ quốc an dân và thực chứng tâm linh giác ngộ.
Tinh thần nhập thế ấy gắn chặt đạo pháp với vận mệnh quốc gia, tạo nên giá trị trường tồn được ví như một bộ kinh Phật đời Trần. Sự hội tụ của ba vị tổ định hình tư tưởng, kiến thiết tổ chức và bồi đắp học thuật đã tạo nên nền tảng vững chắc. Kết hợp cùng dòng chảy văn học diễn ca và hệ thống tư liệu mộc bản Vĩnh Nghiêm, chúng đã tạo nên một dòng chảy Phật giáo tự lợi lợi tha cao quý. Qua đó, di sản này đã góp phần xây dựng nền tảng đạo đức xã hội Đại Việt vững chắc và trường tồn cùng thời gian.
