Chùa Vĩnh Nghiêm Đức La: Dấu Ấn Hai Vĩ Nhân Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam
DẤU ẤN HAI VĨ NHÂN LỊCH SỬ PHẬT GIÁO VIỆT NAM TẠI CHÙA VĨNH NGHIÊM ĐỨC LA
Hương Ngự
Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang) – hay còn gọi là chùa Đức La – không chỉ là một danh lam cổ tự, mà còn là “trung tâm đầu đầu não” của Phật giáo Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Nơi đây in đậm dấu ấn vượt thời gian của hai vĩ nhân lịch sử, hai ngọn hải đăng vĩ đại ở hai giai đoạn khác nhau nhưng có chung một sứ mệnh cao cả: Định hình phong cách, giữ gìn pháp mạch của Đạo pháp và bảo tồn hồn cốt văn hóa của nước nhà. Đó là Phật hoàng Trần Nhân Tông – người đặt nền móng kiến tạo và Thiền gia Pháp chủ Thích Thanh Hanh – bậc vĩ nhân chấn hưng đại tài.
- Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 – 1308): Đấng khai sáng và Đặt nền móng Giáo hội Trúc Lâm
Vào thế kỷ XIII, sau khi xuất sắc lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh bại đế quốc Nguyên Mông, Hoàng đế Trần Nhân Tông đã khước từ ngai vàng, nhường ngôi cho con và tìm đường lên núi Yên Tử tu hành. Ngài đã thống nhất ba dòng thiền đã tồn tại trước đó như Tì Ni Đa Lưu Chi… cũng như các hệ tư tưởng Nho Phật Đạo vốn tồn tại trong đời sống tín ngưỡng Phật giáo để sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang tính độc lập, tự chủ và đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam.
Trong sự nghiệp hoằng pháp của mình, Tổ đình Vĩnh Nghiêm Đức La chính là nơi được Phật hoàng Trần Nhân Tông lựa chọn làm trung tâm đào tạo tăng tài và kiêm quản mạng lưới chùa chiền trong cả nước. Chính Ngài đã đặt nền móng biến chốn cổ tự Đức La thành “Đại học Phật giáo” đầu tiên của Việt Nam, nơi quy tụ hàng ngàn tăng sĩ đến thọ giới, an cư và học đạo.
Tại đây, Phật hoàng đã thắp lên ngọn lửa tư tưởng “Cư trần lạc đạo” (Sống giữa cõi trần mà vui với đạo), đưa Phật giáo nhập thế sâu sắc, gắn liền đạo pháp với vận mệnh dân tộc. Việc ngài cho thu thập, hệ thống hóa và san khắc kinh điển tại chốn tổ này đã đặt những viên gạch đầu tiên cho kho tàng mộc bản quý giá, biến chùa Đức La thành biểu tượng vững chãi của trí tuệ và tinh thần tự chủ quốc gia.
- Thiền gia Pháp chủ Thích Thanh Hanh (1840 – 1936): Ngọn cờ đầu chấn hưng và Bảo tồn Di sản Văn hóa
Hơn 600 năm sau thời Trần, trước khúc quanh đầy biến động của lịch sử vào đầu thế kỷ XX – khi văn hóa phương Tây du nhập mạnh mẽ, chữ Quốc ngữ dần thay thế Hán Nôm và Phật giáo rơi vào tình trạng suy thoái, phân mảnh – Tổ đình Vĩnh Nghiêm Đức La lại là nơi chứng kiến sự xuất hiện của một vĩ nhân thứ hai: Đại lão Hòa thượng Thích Thanh Hanh (Tổ Vĩnh Nghiêm).
Xuất gia từ năm 10 tuổi và thọ giới Tỳ-kheo tại chính chùa Vĩnh Nghiêm vào năm 1860, Ngài đã dành trọn cả cuộc đời để phụng sự đạo pháp. Năm 1900, Ngài chính thức kế đăng trụ trì chốn tổ Đức La. Với tầm nhìn của một nhà văn hóa lớn, Ngài nhận ra rằng sự sống còn của Phật giáo trước thời cuộc nằm ở giáo dục tăng tài và lưu truyền kinh sách. Ngài đã tiếp nối xuất sắc truyền thống mộc bản thời Trần khi cho người đến Viện Viễn Đông Bác Cổ sao chép, tổ chức san khắc đồ sộ các bộ đại tạng kinh như Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Sớ Sao Hội Bổn, Đại Thừa Ma Ha Chỉ Quán… và đích thân viết lời tựa.
Năm 1934, khi “Hội Phật giáo Bắc Kỳ” ra đời, Ngài đã được toàn thể tăng tín đồ suy tôn lên ngôi vị Thiền gia Pháp chủ đầu tiên của miền Bắc. Dù tại vị ở ngôi vị tối cao này chỉ vỏn vẹn hai năm trước khi viên tịch (1934–1936), dấu ấn của Ngài mang tính quyết định lịch sử:
- Thống nhất các Sơn môn: Uy đức thượng thừa của Ngài là chất keo duy nhất quy tụ được các sơn môn lớn như Vĩnh Nghiêm, Tế Xuyên Bảo Khám, Hương Tích… về một mối dưới tinh thần Lục hòa, hóa giải mọi dị biệt nội bộ.
- Cách tân Giáo dục và Bài trừ Mê tín: Ngài trực tiếp chỉ đạo mở các trường Phật học bài bản (chùa Quán Sứ, chùa Bồ Đề) và quyết liệt bài trừ các hủ tục, mê tín dị đoan để trả lại sự trong sáng cho chánh pháp.
- Hồi sinh Mộc bản và Báo chí: Ngài chủ trì hiệu đính, khắc in các tác phẩm thiền học đời Trần như Thiền tông bản hạnh, Cư trần lạc đạo phú, đồng thời là bệ phóng cho tờ báo Đuốc Tuệ (1935) phát hành rộng khắp.
Chính sức lan tỏa từ vị Pháp chủ 94 tuổi đã tạo nên tiếng vang lớn tận miền Trung và miền Nam, thúc đẩy tiến trình tiến tới thành lập Việt Nam Phật giáo Tổng hội sau này.
KẾT LUẬN: SỰ TIẾP NỐI ĐẠO MẠCH XUYÊN THẾ KỶ TẠI CHỐN TỔ VĨNH NGHIÊM ĐỨC LA
Sự tương hợp giữa Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền gia Pháp chủ Thích Thanh Hanh tại chùa Vĩnh Nghiêm Đức La chính là biểu tượng đẹp đẽ nhất của mạch nguồn kế thừa, bất biến.
- Nếu Phật hoàng Trần Nhân Tông là người khai sơn phá thạch, dùng mộc bản để khẳng định nền độc lập tư tưởng của một quốc gia tự chủ; thì Tổ Vĩnh Nghiêm Thích Thanh Hanh chính là người giữ lửa, dùng mộc bản và báo chí để giữ gìn hồn cốt dân tộc trước cơn lốc văn hóa phương Tây.
Hai con người lịch sử, hai vĩ nhân cách nhau hàng thế kỷ, nhưng tại không gian linh thiêng của chốn tổ Vĩnh Nghiêm Đức La, họ đã gặp nhau ở một điểm chung duy nhất: Dùng trí tuệ và văn hóa để phụng sự nhân dân, bảo vệ đất nước và làm rạng danh nền Phật giáo Việt Nam. Di sản của các Ngài mãi là ngọn hải đăng soi sáng cho hậu thế hôm nay và mai sau.
