Thiền tâm Vĩnh Nghiêm qua lăng kính Sinh thái Bản địa TEK

Giải mã “Thiền tâm”  Vĩnh Nghiêm qua lăng kính Sinh thái Bản địa (TEK)

Thích Thanh Vịnh

Dân gian xưa lưu truyền câu ca: “Ai lên Yên Tử, Quỳnh Lâm; Vĩnh Nghiêm chưa đến, thiền tâm chưa thành”. Chữ “thiền tâm” trong lời truyền miệng ấy từ bao đời nay thường được hiểu là cảnh giới giác ngộ viên mãn trong hành trình tu tập của thiền phái Trúc Lâm. Thế nhưng, nếu soi chiếu dưới lăng kính của Kiến thức Sinh thái Truyền thống (TEK – Traditional Ecological Knowledge), việc “chưa đến Vĩnh Nghiêm” còn mang một tầng nghĩa sâu xa hơn: đồng nghĩa với việc chúng ta chưa thực sự chạm đến cảnh giới trí tuệ cao nhất về sự hòa hợp tuyệt đối giữa con người và vũ trụ.

 Hệ thống Tri thức (Knowledge): Thấu hiểu nhịp điệu đất trời

Sở dĩ Vĩnh Nghiêm mang vị thế quyết định sự “thành” của thiền tâm là bởi chốn tùng lâm này đang bảo lưu một hệ thống tri thức (Knowledge) vĩ đại. Trạng thái “thiền tâm” viên mãn thực chất chính là khả năng thấu hiểu và ứng dụng triết lý sống nương theo “cơ chế sinh học của bốn mùa”, vốn được ghi chép và lưu giữ cẩn mật trong Mộc bản Vĩnh Nghiêm — cốt lõi của TEK.

Khối di sản mộc bản này không chỉ là kinh điển Phật giáo thuần túy, mà còn là sự đúc kết trí tuệ từ hàng trăm năm quan sát quy luật sinh thái, giúp con người thấu suốt nhịp điệu của đất trời. Từ nền tảng đó, con người biết cách tự điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, y tế và nếp sống hàng ngày sao cho thuận lẽ tự nhiên. Trí tuệ này chứng minh một chân lý sâu sắc: con người chỉ có thể duy trì sức khỏe tối ưu và đạt được sự an định trong tâm hồn khi biết sống đồng điệu với nhịp sinh học của hệ sinh thái xung quanh.

Như vậy, hành trình đến với Vĩnh Nghiêm để củng cố “thiền tâm” chính là hành trình con người quay về với tự nhiên, nhận thức rõ bản thân là một phần tử không thể tách rời của vạn vật. Sự giác ngộ ở đây chính là lối sống biết trân trọng sinh mạng của con người và trân quý môi trường, duy trì sự cân bằng Thân khỏe – Tâm an giữa chuỗi tuần hoàn sinh thái Xuân – Hạ – Thu – Đông.

Thực hành Quản lý và Thích ứng (Practice): Sống thuận tự nhiên

Từ nền tảng tri thức sâu sắc ấy, phương thức Thực hành sinh thái (Practice) của TEK đã được các bậc tiền nhân ứng dụng một cách tài tình vào đời sống thực tế. Điều này được biểu hiện sinh động qua sự hài hòa tuyệt mỹ giữa khối kiến trúc và thiên nhiên tại chốn tùng lâm Yên Tử, cũng như tư duy thích ứng linh hoạt tại không gian văn hóa đồng bằng sông Hồng.

Tiêu biểu nhất phải kể đến chính  là chùa Vĩnh Nghiêm — ngôi cổ tự tọa lạc bên dòng sông gắn liền với hào khí Lục Đầu Giang. Nơi đây đang lưu giữ kho tàng mộc bản (Di sản Ký ức thế giới) bằng một công nghệ thủ công truyền thống mang đậm tính sinh thái. Việc bậc tiền nhân tinh tuyển “gỗ thị” để chế tác ván khắc, đồng thời dùng các thanh tre khéo léo gài nẹp nhằm chống cong vênh trước sự biến thiên của thời tiết, là minh chứng sống động cho một kỹ thuật xử lý vật liệu xuất sắc. Phương pháp này vừa đạt hiệu quả bảo tồn di sản cao độ, vừa thân thiện tuyệt đối với môi trường.

Có thể thấy, người xưa không mang tham vọng chinh phục hay phá vỡ cảnh quan. Thay vào đó, họ luôn thiết kế không gian sống và lưu giữ văn hóa dựa trên sự thấu hiểu, tôn trọng sâu sắc địa hình, khí hậu và nguồn tài nguyên bản địa.

Việc hồi sinh và phát huy các không gian di sản như Vĩnh Nghiêm hôm nay không chỉ đơn thuần là gìn giữ dấu tích quá khứ. Cao hơn thế, những di sản này đang cung cấp cho con người hiện đại một mô hình thực tiễn, đầy sức thuyết phục về lối sống thuận tự nhiên, định hướng phát triển bền vững và giảm thiểu tối đa dấu chân Carbon- hướng tới Net Zero trong kỷ nguyên mới.