Vua Trần Nhân Tông Và Danh Tướng Phạm Ngũ Lão: Tấm Gương Sáng Tỏa Chiếu Hào Khí Đông A
Vua Trần Nhân Tông Và Danh Tướng Phạm Ngũ Lão: Tấm Gương Sáng Tỏa Chiếu Hào Khí Đông A
Ban biên tập
Lịch sử phong kiến Việt Nam đã sản sinh ra biết bao anh hùng hào kiệt, nhưng triều đại nhà Trần luôn gợi lên trong lòng hậu thế một niềm tự hào đặc biệt với hào khí Đông A lừng lẫy. Giai đoạn oanh liệt này không chỉ gắn liền với những chiến công vang dội chống giặc ngoại xâm mà còn là bức tranh tuyệt đẹp về lòng trung quân ái quốc, tài đức vẹn toàn và tinh thần thượng võ của con người Đại Việt xưa. Tiêu biểu cho tinh thần ấy là mối quan hệ kiểu mẫu giữa bậc minh quân Trần Nhân Tông và danh tướng tài ba Phạm Ngũ Lão.
- Phạm Ngũ Lão: Từ Chàng Trai Đan Sọt Đến Vị Thượng Tướng Tài Ba
Phạm Ngũ Lão (1255–1321) sinh ra tại làng Phù Ủng (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Dù trưởng thành trong một gia đình làm nông, ông lại mang tư chất thông minh vượt trội, văn võ song toàn, thông làu sách thánh hiền và binh thư võ lược.
Ngay từ thời trẻ, ông đã bộc lộ một nhân cách khảng khái và đầy tự trọng. Câu chuyện kể rằng khi người làng đổ xô đi mừng vị tiến sĩ mới đỗ Bùi Công Tiến, chàng thanh niên hai mươi tuổi Phạm Ngũ Lão lại kiên quyết từ chối đến chúc mừng. Quan niệm của ông rất rõ ràng: bản thân chưa lập được sự nghiệp gì để làm vui lòng mẹ, nếu vội vã đi mừng người tài thì thật hổ thẹn với chính mình.
Sự kiên định và ý chí phi thường ấy càng được thử thách rõ nét qua sự kiện lịch sử nổi tiếng khi ông ngồi đan sọt bên đường lúc Hưng Đạo vương Trần Hưng Đạo đi qua. Bị quân lính thét bảo đứng dậy nhường đường và thậm chí bị giáo đâm vào đùi, Phạm Ngũ Lão vẫn ngồi vững như bàn thạch, không mảy may động mình. Đến khi được Hưng Đạo Vương hỏi han, ông đối đáp trôi chảy, thể hiện tầm nhìn chiến lược và tài năng xuất chúng. Nhận ra đây là bậc kỳ tài, Hưng Đạo Vương không những trọng dụng, gả con nuôi cho mà còn tạo mọi điều kiện để ông rèn luyện võ nghệ, chỉ huy quân đội.
Dấu ấn quân sự của Phạm Ngũ Lão ghi dấu qua những mốc son chói lọi:
- Lập nhiều chiến công hiển hách trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông (1284, 1287), trực tiếp đánh đuổi giặc ở Nghệ An, Chương Dương, Tây Kết, Bạch Đằng và chém được tướng giặc.
- Giữ vững bờ cõi trước các thế lực xâm lấn từ Ai Lao và Chiêm Thành, tận tụy phò tá triều đình nhà Trần cho đến suốt cuộc đời ở tuổi 66.
- Quân Vinh Tướng Minh: Mối Quan Hệ Kiểu Mẫu Giữa Vua Tôi Nhà Trần
Một trong những điểm sáng rực rỡ nhất trong các tư liệu lịch sử về Phạm Ngũ Lão chính là sự tin tưởng tuyệt đối và lòng mẫn cán dưới triều đại của các vị vua nhà Trần, đặc biệt là vua Trần Nhân Tông và các đời vua tiếp theo như Anh Tông, Minh Tông. Vua Trần Nhân Tông không chỉ là một vị minh quân lãnh đạo nhân dân chiến thắng giặc ngoại xâm mà còn là bậc chân tu giác ngộ, có con mắt tinh đời trong việc phát hiện và trọng dụng hiền tài.
Khi đất nước đối mặt với hiểm họa xâm lăng từ đại quân Nguyên Mông (năm 1284), vua Nhân Tông cùng triều đình đã giao phó trọng trách lớn cho Phạm Ngũ Lão cùng Trần Quang Khải đánh giặc, phối hợp chiến đấu từ Nghệ An ra đến Chương Dương, Thăng Long. Sau mỗi chiến công oanh liệt, triều đình không ngần ngại phong tặng chức tước xứng đáng.
- Khi dẹp xong giặc ngoại xâm, vua Nhân Tông phong Phạm Ngũ Lão coi quản Hữu vệ thánh Dực quân.
- Đến khi ông dẹp loạn Ai Lao, bảo vệ vững chắc biên cương, ông tiếp tục được thăng chức đến Điện tiền Thượng tướng quân, rồi Điện súy Thượng tướng quân, Quan Nội hầu.
Sự thấu hiểu và trân trọng sâu sắc của nhà vua đối với bề tôi trung nghĩa được thể hiện trọn vẹn vào năm 1321, khi Phạm Ngũ Lão qua đời ở tuổi 66. Vua vô cùng thương xót, ra lệnh bãi triều tới năm hôm để tỏ lòng ai điếu và phong ông làm Thượng đẳng Phúc thần. Để tưởng nhớ công ơn, nhân dân làng Phù Ủng cũng lập miếu thờ người con ưu tú của quê hương.
- Vẻ Đẹp Văn Võ Toàn Tài Và Tâm Hồn Thi Sĩ Của Vị Danh Tướng
Sức sống trường tồn của hình tượng Phạm Ngũ Lão trong lịch sử không chỉ đến từ binh pháp lẫy lừng hay kỷ luật quân đội nghiêm ngặt theo quan điểm “phụ tử chi binh” (tướng và quân yêu thương nhau như cha con), mà còn xuất phát từ tâm hồn thanh cao của một trí thức phong kiến giàu lòng yêu nước. Tư liệu lịch sử ghi nhận: “Ngũ Lão đã giỏi nghề võ, lại hay nghề văn. Tính hay xem sách, ngậm thơ, thường ngâm thơ Thuật hoài.”
Bài thơ Thuật hoài chính là bức chân dung tự họa hoành tráng nhất của ông:
“Hoành sóc giang sơn, cáp kỷ thu,
Tam quan tỳ hổ khí thôn Ngưu,
Nam nhi vị liễu công danh trái,
Tu thính nhân gian thuyết Vũ Hầu.”
Tạm dịch:
Vẫy giáo non sông, trải mấy thâu,
Ba quân khí thế nuốt sao Ngưu,
Công danh nợ ấy, còn chưa sạch,
Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu.
Hình ảnh người tráng sĩ “hoành sóc giang sơn” hiên ngang giữa đất trời với khí thế “nuốt sao” phản ánh trọn vẹn hào khí của cả một thời đại. Dù đã lập nên bao công trạng lớn lao cho đất nước và triều đình, ông vẫn giữ một nỗi niềm trăn trở: thấy mình hãy còn “nợ công danh”, còn thẹn khi nghe chuyện của Gia Cát Lượng (Vũ Hầu). Chính sự khiêm nhường, ý thức trách nhiệm không ngừng nghỉ ấy đã nâng tầm nhân cách của Phạm Ngũ Lão trở thành một biểu tượng đạo đức sáng ngời muôn thuở.
Lời Kết
Nhìn lại chặng đường lịch sử hào hùng qua những trang tư liệu lịch sử, hình ảnh vua Trần Nhân Tông anh minh, rộng lượng cùng danh tướng Phạm Ngũ Lão tài đức vẹn toàn đã khắc họa nên biểu tượng đẹp đẽ của thời đại nhà Trần. Đó là sự kết tinh giữa lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lực tự cường và tinh thần thượng võ kiên định. Những giá trị cao đẹp ấy vẫn mãi là ngọn lửa soi đường, truyền cảm hứng sâu sắc cho các thế hệ người Việt Nam trên chặng đường xây dựng và bảo vệ đất nước hôm nay.
